Deze maand bestaat vliegbasis Gilze-Rijen tachtig jaar. De basis groeide uit van een oorlogsvliegveld tot een vaste waarde in de gemeente én een belangrijke schakel binnen Defensie. Juist in dit jubileumjaar valt veel inwoners iets op: de vliegbasis lijkt de afgelopen tijd actiever dan normaal. Meer helikopters in de lucht, vaker hoorbaar, soms op momenten die eerder stiller waren. Dat gevoel leeft bij veel omwonenden. En het is geen misvatting. In een wereld waarin internationale spanningen oplopen en Defensie zichtbaarder wordt, is het logisch dat ook een sleutelbasis als Gilze-Rijen nadrukkelijker in beeld komt.

Door Fabiënne Lantinga

Voor omwonenden is vliegbasis Gilze-Rijen al jaren een vast onderdeel van de gemeente. Een vijfde kern, omringd door Gilze, Rijen, Hulten en Molenschot. Maar wat lokaal vertrouwd voelt, blijkt nationaal zwaarder te wegen dan vaak wordt gedacht. Wat hier gebeurt, reikt verder dan de gemeentegrenzen.

Toename in zichtbaarheid

De toegenomen activiteit rondom de vliegbasis staat niet op zichzelf. Defensie is de afgelopen jaren nadrukkelijker zichtbaar geworden in de media. Oefeningen, trainingen en transporten trekken meer aandacht dan in de periode waarin veiligheid vooral iets abstracts leek. Zonder te spreken over concrete dreiging, is duidelijk dat Nederland zich intensiever voorbereidt op een wereld die minder voorspelbaar is. Dat vraagt om paraatheid, om realistische training en om bases die hun rol volledig benutten. Ook op Gilze-Rijen wordt dat gevoeld. Luitenant Ratering, werkzaam op de vliegbasis, herkent dat inwoners de activiteit sterker ervaren. "Ik kan niet zeggen dat het hier ineens veel drukker is geworden", zegt hij. "Ik werk hier zelf nog maar een paar maanden. Maar ik kan me goed voorstellen dat inwoners dat gevoel hebben, zeker omdat Defensie en onze werkzaamheden veel zichtbaarder zijn geworden."

Volgens Ratering speelt ook de internationale context een rol. "Door de situatie in de wereld hoor je steeds meer over Defensie. Dan valt ook ons werk meer op." Gilze-Rijen is daarin geen uitzondering, maar een logisch onderdeel van die bredere ontwikkeling.

De spil van het helikopterdomein

Alle militaire helikopters van de Koninklijke Luchtmacht vallen onder het Defensie Helikopter Commando (DHC). Dat commando opereert vanaf drie locaties in Nederland. Naast Gilze-Rijen zijn dat vliegbasis Deelen en Maritiem Vliegkamp De Kooy. Samen vormen zij het netwerk waarbinnen de Nederlandse helikoptercapaciteit wordt opgeleid, getraind en ingezet.

Binnen dat netwerk neemt Gilze-Rijen een uitzonderlijke positie in. Volgens Camiel Adams, werkzaam als luchtverkeersleider op de basis, wordt hier het grootste deel van het militaire helikopterverkeer in Nederland afgehandeld. In de videoserie Op de Radar spreekt hij over ongeveer tachtig procent. "Dat is vrij uniek in Nederland", legt hij uit. Gilze-Rijen is daarmee niet zomaar één van de drie bases, maar het zwaartepunt van het systeem. Ook Ratering bevestigt dat beeld. "Van die drie locaties hebben we op Gilze-Rijen het grootste aantal helikopters, dus vanzelfsprekend ook meer vliegende squadrons* en meer personeel."

(*Een squadron is een operationele eenheid met vliegtuigen of helikopters en al het personeel dat daarbij hoort.)

Realistisch trainen

Wie bij een vliegbasis denkt aan vaste start- en landingsbanen, denkt te beperkt. Helikopters vragen om flexibiliteit. Gilze-Rijen beschikt over ongeveer 25 verschillende landingsmogelijkheden. Die kunnen volgens luchtverkeersleider Adams vanuit tientallen richtingen worden aangevlogen; in totaal gaat het om zo’n honderd mogelijke aanvliegroutes. Die vrijheid is in Nederland uitzonderlijk. Dit maakt het mogelijk om realistisch te trainen: onder wisselende omstandigheden, met verschillende windrichtingen en vanuit uiteenlopende posities.

Voor Defensie is dat essentieel om inzetbaar te blijven. Voor omwonenden roept de toenemende activiteit soms vragen op. Ratering plaatst dat in perspectief. Hij benadrukt dat Defensie het belangrijk vindt om in gesprek te blijven met bewoners, juist omdat die gesprekken ook waardevolle inzichten opleveren. Daarnaast wordt actief geïnvesteerd in de relatie met de omgeving. De vliegbasis onderhoudt structureel contact met de gemeente Gilze en Rijen en heeft samen met de gemeente en omwonenden periodiek overleg.

Ook worden omwonenden regelmatig via een bewonersmail geïnformeerd over bijzondere vliegbewegingen. "Tegelijkertijd moet de basis inzetbaar blijven. Dat vraagt om oefenen en trainen, wat soms gepaard gaat met overlast. Hoe meer wij trainen, hoe veiliger we uiteindelijk allemaal zijn."

Drie helikopters, drie karakters

Op de vliegbasis zijn drie typen helikopters gestationeerd, elk met een eigen taak en een eigen geluid. De Apache is de gevechtshelikopter: snel, scherp en vaak lager vliegend. De Chinook is de zware transporthelikopter voor personeel en materieel en wordt in Nederland ook ingezet bij natuurbrandbestrijding. De Cougar vormt de middenklasse: veelzijdig, flexibel en breed inzetbaar.

Die verschillen verklaren waarom het geluid rond de basis soms sterk uiteenloopt. Wat de ene dag klinkt als een zware dreun, is de andere dag een korter, scherper geluid. Het zijn geen willekeurige vluchten, maar verschillende taken die om verschillende vliegprofielen vragen.

Waarom hier ook met F-35’s wordt geoefend

Een maand geleden viel veel inwoners nog iets anders op: avondvluchten met F-35-gevechtsvliegtuigen, laag en duidelijk hoorbaar. Die toestellen zijn niet gestationeerd op Gilze-Rijen, maar maakten gebruik van het luchtruim boven de regio voor oefeningen. Dat is geen toeval. Het luchtruim rond de vliegbasis leent zich goed voor dit soort trainingen. De combinatie van beschikbare ruimte, vaste oefenroutes en de nabijheid van andere defensielocaties maakt het gebied geschikt voor avond- en laagvliegtrainingen. Volgens Defensie gaat het daarbij om geplande oefeningen waarbij piloten trainen onder omstandigheden die overdag moeilijk na te bootsen zijn. Voor omwonenden voelt dat als een duidelijke intensivering. In de militaire praktijk past het binnen reguliere training en voorbereiding.

Meer dan vliegen alleen

Wat zich op Gilze-Rijen afspeelt, gaat verder dan opstijgen en landen. De helikopters ondersteunen onder meer de Luchtmobiele Brigade, special forces en marineschepen. Ze vliegen voor operaties van de NAVO en de Verenigde Naties en worden ingezet bij missies dichter bij huis, zoals natuurbrandbestrijding of bijstand aan civiele autoriteiten.

Ratering noemt daarbij ook inzet bij noodsituaties. Helikopters worden niet alleen gebruikt voor personenvervoer, maar ook voor het verplaatsen van zware ladingen. Denk aan het vervoeren van zandzakken bij wateroverlast of het versterken van dijken. Een recent voorbeeld daarvan is een zogenoemde fire bucket operation in Spanje, waarbij helikopters met grote waterzakken werden ingezet bij natuurbranden, op verzoek van de veiligheidsregio. Daarnaast ondersteunt Defensie speciale eenheden van de politie, al kan daar vanwege operationele redenen weinig over worden gezegd.

Ook bevindt zich op de basis een bijzonder kenniscentrum: de Survival, Evasion, Resistance and Extraction School. Hier leren militairen hoe zij moeten handelen als hun toestel neerstort en zij in vijandig of onherbergzaam gebied terechtkomen. Het is een minder zichtbaar, maar cruciaal onderdeel van de voorbereiding op inzet.

Tussen wonen en beschermen

Vliegbasis Gilze-Rijen is al generaties lang onderdeel van het dagelijks leven in de gemeenschap. Soms nadrukkelijk aanwezig, soms op de achtergrond, maar altijd dichtbij. Tegelijkertijd vertegenwoordigt die nabijheid iets groters: de veiligheid van Nederland. Iets dat ons allemaal raakt. In het veld tussen wonen en beschermen ontstaat saamhorigheid. En voor wie dat wil, wellicht toch ook een vorm van trots.

Even binnenkijken

De vliegbasis is zelf niet toegankelijk voor bezoekers. Wie toch een beeld wil krijgen van de geschiedenis van Gilze-Rijen, kan de Traditiekamer Vliegbasis Gilze-Rijen bezoeken. Het museum is iedere woensdag- en donderdagmiddag geopend van 13.00 uur tot 15.30 uur.